Nazwę renesansu z włoskiego „rinascimento" (po francusku „renais-sance", czyli odrodzenie) otrzymał okres zapoczątkowany w XV w., obejmujący ogólne przemiany w nauce i sztuce. W dziedzinie architektury okres ten charakteryzuje nawrót do wzorów klasycznych. Po okresie gotyckim, który w końcowej fazie przesłania ozdobnością formy prostotę i szczerość konstrukcji, w Italii, wyczuwającej zawsze obcość gotyku, rozwija się nowy kierunek twórczego nawiązywania do tradycji antycznych. Nowa, piękna i głęboko humanistyczna w treści forma, wyrażona w architekturze, powstała w wyniku współdziałania wielu czynników, m.in. politycznych i ekonomicznych, kształtując się na tle przemian zachodzących na świecie na przestrzeni od XIV do XVI wieku. Świat, dotąd ograniczony, zaczyna gwałtownie rozszerzać swe horyzonty. Odrodzenie przynosi zwycięski pochód człowieka pozwalający zapełnić treścią białe dotąd obszary mapy świata. Następuje szybki rozwój nauk przyrodniczych i humanistycznych, rozwija się geografia, kartografia, nawigacja, przyrodoznawstwo. Handel zamorski rozkwita na wielką skalę, w wyniku czego powstają obiekty portowe, składowe i komunikacyjne. Wyrastają nowe miasta, a w nich budynki mieszkalne i użyteczności publicznej.
Rozwój nauk humanistycznych powoduje ożywienie się całego szeregu nauk społecznych, przełamujących wreszcie mury średniowiecznego dogmatyzmu. Rozpoczyna się okres, którego znamionami będą twórcze badania życia doczesnego samego człowieka i otaczającego świata, a nie jak dotąd problemy życia pozagrobowego. We Włoszech przedstawicielami nowych prądów w literaturze są Dante Alighieri (1265-1321), Petrarka (1304-1374) i Boccacio (1313-1375). Ważnym czynnikiem stwarzającym warunki dla rozwoju renesansu staje się schizma, czyli prądy rozłamowe w łonie zwartej dotychczas organizacji kościoła katolickiego. Panowanie kościoła średniowiecznego ograniczało wolność myśli ludzkiej, a zarządzenia kościelne faworyzowały z zasady możnych tego świata, pozostawiając w zamian wyzyskiwanym obietnicę królestwa bożego po śmierci.